جیجاق یا بلوطخورَک (Garrulus glandarius) پرندهای از راستهٔ گنجشکسانان، خانواده کلاغیان است که در اروپا، شمال آفریقا و آسیا زندگی میکند. جیجاقها میانجثه، پرسر و صدا و معمولاً رنگارنگاند.
جیجاق معمولاً در جنگلهای دوردست لانه میسازد و به ندرت دور از درخت دیده میشود.
جُغد (بوف، بوم) نام پرندهای شکاری است که دارای قدرت شنوایی و بینایی بسیار بالاییست. جغد از راسته بوفسانان است، در ویرانهها زندگی میکند و به بدشگونی معروف است.جغدها در همه قارهها به استثناء جنوبگان مشاهده شدهاند.
واژهٔ جغد از زبان سغدی وارد فارسی شدهاست و اصل سغدی آن چَغوت است.جغدی به نام اشوزوشت در اسطورههای ایرانی نقش زیادی در یاری نیروی خوبی دارد.
جغد پرنده سودمندی است زیرا خوراکش انواع موش است و در شکافهای تنه درختان و آشیانههای متروک زاغان لانه میگذارد. جغدها معمولاً شبرو و پگاهرو هستند یعنی هنگام پگاه و شفق از لانه بیرون آمده و شکار میکنند.
چشمهای جغد بسیار حساس است و حتی در نور خیلی کم میتواند ببیند. بعضی از جغدها دارای چنان قدرت شنوایی هستند که میتوانند یک طعمه را در تاریکی مطلق تشخیص دهند.کوچکترین جغد، جغد کوتوله آمریکای شمالی میباشد طول آن فقط ۱۵ سانتیمتر یعنی به بزرگی یک گنجشک است. تخم جغد همیشه به فاصله چند روز میشکند و نوزاد به دنیا میآید.
جغد پرندهای است با صورتی پهن، منقاری خمیده و چشمهایی درشت و پاهای بزرگ، در دو طرف سرش دو دسته پر شبیه گوش گربه قرار دارد که گوشپر نامیده میشوند.دارای سر بزرگ، صورت پهن، چشمهای بزرگ و متمایل به جلو که استفاده از هر دو چشم را در یک زمان برای او میسر میسازد و دید دوچشمی را فراهم میکند، منقار قوی قلابمانند و نیمپیدا و چنگالهای تیز و نیرومند است.منقار قلابشکل نیرومندش به همراه چنگالهای قوی او برای نگه داشتن طعمه به کار میرود.
جغد نوکی کوچک و ظریف دارد. دور دهانش پرهای زبری هست که شبیه مو میباشد ولی مو نیست. پاهایش کوچک است و پنجههایش ضعیف و بیطاقت. پر و بال او صاف است و خیلی آرام پرواز میکند. نوک پرهای جغد به شکلی طراحی شده که در هنگام حمله به طعمه صدای پرها کم باشد.
رنگش معمولاً کرم قهوهای است. در نوکش یک شکاف هست. سرش بزرگ است. او هوای تاریک را دوست دارد. شبها پرواز میکند. چشمانش بزرگ است و به خاطر همین خوب هم شکار میکند.
پرواز آنها بیصداست، بعضی از آنها گوشپرهای مشخصی دارند. پاهای پوشیده از پر دارند. تکزیاند و بیشترشان روی درخت زندگی میکنند. نر و ماده آنها همشکل است ولی مادهها بزرگترند.
جغدها همیشه طعمه خود را درسته میبلعند و پس از آنکه بخشهای گواردنی آن را گواردند بازمانده آن را به شکل تفاله از راه دهان بیرون میاندازند.
تیهو (نام علمی: Ammoperdix griseogularis) نوعی کبک از راستهٔ ماکیانسانان (Galliformes)، تیرهٔ قرقاولان (Phasianidae) است. زیستگاه این پرنده از جنوب شرقی ترکیه، سوریه و عراق در غرب تا پاکستان و ایران در شرق امتداد مییابد.
زیستگاهش در دامنه کوهها و تپههای پر شیب و فراز کوهستانی باز و سنگلاخ و اطراف چشمهها و در پشتخههای کوه زیر و درهها وشیب و فراز کوهها دیده میشود، و در میان بوتهها و صخره لانه میسازد.
مشخصات ۳۵ سانتیمتر پرندهای با سطح پشتی خاکستری، گلویی نخودی رنگ بانوار حاشیهای پهن وسیاه وبا راهراه عرضی وخیلی واضح پهلوها مشخص میشوند. منقار وپاهایش سرخ رنگ است. رنگ خرمائی شاهپرهای کناری دُمَش در پرواز نمایان میگردد. معمولاً جفت جفت یا بصورت دستههای کوچک دیده میشوند. اما در زمستان و فصل بهار بصورت گلههای بزرگ هستند. هنگام خطر کمتر پرواز میکند وبیشتر به سوی سربالایی کوهستان میرود تا خود را از خطر دور سازد. در بهار وتابستان پرنده ای پر صدا است.
جفتگیری تخمگذاری
این پرنده در فصل جفتگیری تخمگذاری همیشه کنار تخم خود باقی مانده و از آنها مراقبت کرده این پرنده حدود۱۲ الی ۱۰ عدد تخم میگزارد از نکات قابل توجه برای این پرنده که او را از سایر پرندهها مشخصتر جلوه میدهد قهر کردن این پرنده است که اگر شخصی به تخمهای این پرنده دست زند او از تخمها سر باز میزند. وقتی بچههای تیهو سر از تخم در میآورند سریعاً لانه را ترک میکنند.
تنجه پرندهای است از خانواده مرغابی ، راسته اردکهای غاز نما. اردکی با جثه بزرگ و غاز مانند که از دور سیاه و سفید بنظر می آید. به وسیله سر و گردن سیاه مایل به سبز ، بدن سفید ، نوار سینهای پهن بلوطی رنگ ، و یک نوار طولی تیره در وسط سطح شکمی تشخیص داده می شود.
تلیله نام سردهای (جنسی) است از پرندگان مهاجر که در مناطق قطبی زاد و ولد میکنند.
گونههای موجود در ایران بدین شرحند:
تُرُمتای (نام علمی: Falco cherrug) نوعی شاهین کوچک است که در نواحی نزدیک به قطب شمال تخمگذاری کرده و در زمستان به نواحی گرمسیری و زیرگرمسیری مهاجرت میکند.
ترمتای ۲۴ تا ۳۳ سانتیمتر طول دارد و فاصلهٔ بالهایش ۵۰ تا ۶۷ سانتیمتر است. در قیاس با دیگر شاهینهای کوچک تنومندتر است. میانگین وزن نرها ۱۶۵ گرم و مادهها ۲۳۰ گرم است.
پیغو (پیقو) یا باشه (نام علمی: Accipiter brevipes) پرنده شکاری کوچکی از خانوادهٔ قوشیان است.
پیقو در مناطق جنگلی بالکان و یونان تا شرق روسیه تخمگذاری میکند و برای زمستانگذرانی به نواحی جنوبیتر از مصر تا غرب ایران مهاجرت میکند. مهاجرت پیقو در دستههای بزرگ انجام میشود.
پیقو بر روی درختان لانهسازی میکند و ۳ تا ۵ تخم میگذارد. از پرندگان کوچک، حشرات و مارمولکها تغذیه میکند و در شکار بر عنصر غافلگیری تکیه دارد.
این پرده یک شکارچی کوچک با بالهای پهن کوتاه و دم دراز است که برای مانور در میان درختان مناسبند. پیقو شباهت زیادی به قرقی دارد و مادهٔ آن را به دشواری میتوان از مادهٔ قرقی تشخیص داد. دمش کوتاهتر، بالهایش درازتر و نوکتیزتر از قرقی است و همین آن را ظاهری شاهین-مانند میبخشد. طول بدن پیقوی نر ۳۰ تا ۳۷ سانتیمتر و فاصلهٔ بالهایش ۶۳ تا ۷۶ سانتیمتر طول بال دارد. مادهها بزرگترند اما اختلاف اندازهٔ دو جنس در حد قرقی نیست. سطح زیرین بالها سفید، نوک بالها سیاه و رنگ چشم وی همچون دیگر پرندگان این خانواده کاملأ زرد نیست بلکه به قهوهای و قرمز میگراید. سطح پشتی پرندهٔ نر خاکستری سربی و پرندهٔ ماده خاکستری ذغالی است.
پَنگوئنها پرندگانی هستند بدون قدرت پرواز از راسته گُوِهسانان (Sphenisciformes) از خانواده گُوهگان (Spheniscidae) که از ماهیها تغذیه میکنند آنها بالهای کلفتی دارند که به عنوان باله شنا از آن استفاده میکنند. پنگوئنها در جاهای سردسیر نیمگردی پایینی زمین زیست میکنند.
نام راسته و خانواده آنها نمایانگر شکل گوهای بدن آنها است.
از نظر ریشهای نام پنگوئن متعلق به پنگوئن اقیانوس منجمد شمالی میباشداین پرندگان قادر به پرواز نیستند زمانی که ملوانها به اقیانوس منجمد جنوبی رسیدند همین نام را به پرندگان آنجا که قادر به پرواز نبودند اطلاق کردند. در مورد ریشه این نام گوناگون گویند.
پری شاهرخ پرندهای به طول حدود بیست سانتیمتر است. پرنده نر با بالها و انتهای دم سیاه و پرهای زینتی بهرنگ زرد درخشان در قسمت سر، شکم و کنارههای دمش است، ولی ماده و نابالغ این پرنده سبز مایل به زرد با بالها و دم پررنگتر و سطح شکمی تقریباً خاکستری که تا حدی رگهرگه میباشد است و در بین شاخ و برگ درخنان تشخیص آن دشوار میباشد.
پرواز پری شاهرخ سریع و موجی است. با نشیب و فرازهای طولانی که با یک اوج گرفتن خاص روی شاخه می نشیند. او معمولاً نزدیک به نوک درخت، خود را در بین شاخ و برگ پنهان میکند. بین ۳ تا۶ تخم میگذارد و خوراکش حشرات و میوهها هستند.
پری شاهرخ درختزی است و روی درختان برگریز پاییزی در درختستانها، پارکهای پردرخت ، میوهزارهای کهن و جنگلها زندگی کرده و بیشتر اوقاتش را در سایبان درختان میگذراند. او لانهاش را معمولاً بین دو انشعاب یک شاخه افقی به صورت آویزان میسازد.
پری شاهرخ از پرندگان مهاجر تابستانی در غرب آسیا و اروپاست و فصلهای سرد را در مناطق استوایی میگذراند. به صورت مهاجر عبوری در همه جای ایران دیده میشده ولی بهدلیل نابودی زیستگاههای مختص به این پرنده، اعم از قطع درختان کهنسال باغها و پارکها، جمعیت این پرنده در ایران رو به کاهش نهاده است.[۲]
صدای این پرنده شبیه صدای زاغ است ولی آوازش نوای گوشنوازی دارد که یکبار شنیدن، باعث تمیزدهی آن میشود. آواز پری شاهرخ را بشنوید
پَرَستو پرندهای حشره خوار است که تاکنون ۷۴ گونه از آنرا شناسایی کردهاند و در بسیاری از مناطق یافت میشود. این پرندهٔ کوچک را با قد وبدن کشیده (حدود ۲۰ سانتیمتر)، بالهای باریک و نوکتیز، منقار کوتاه و پاهای سست و کوچک، به آسانی میتوان از دیگر پرندگان باز شناخت. برخی از گونههای آن دمهای شاخه دار دارند. پر و بال پرستوها میتواند یکدست و یا دارای نشانهایی به رنگ آبی و سبز با جلای فلزی باشد.
نامهای دیگر
پلپلاسی (در سیستان)، پرستوک، پرستک، خطّاف، فرشتو، فرشتوک، فراشترو، فراشتروک، فراشتک، فراستوک، پلستک، پیلوایه، حاجی حاجی، پالوانه، پالوایه، بادخورک، فرستو، فرستوک، بالوایه، ابابیل (در تداول عامه )، بهار، زازال، چلچله، فرتوک، بلوایه، دُمسنجه، دُمسیجه، بلسک، داپرزه، دال بوز، دال پوز، دال بوزه، دال پُوزه، از نامهای دیگر معادل پرستو در زبان فارسی میباشند. در گویش کرمانی اسپریچو به معنای پرستو آورده شده است.
موسم تخمگذاری
درموسم جفتگیری و تخمگذاری پرستوی ماده تا پنج تخم میگذارد، ومدت پانزده روز روی تخمها میخوابد، وپس از بیرون آمدن جوجهها از تخم (تفقیص) وسپری شدن ۲۵ روز جوجهها برای ترک لانه آماده میشوند. اما چند شب نخست را به آشیانه برمیگردند، واز آن پس برای همیشه لانه را ترک میگویند.
آشیانه
ساختن آشیانه به کمک هردو پرستوی نر وماده صورت میگیرد. لانه را از گِل وساقهٔ علفها ی خشک وپـَر ساخته میشود. بدلیل یکسانی رنگ پرهای پرستو (چلچله) نر وماده وباز شناختن آنها از یگدیگر آسان نیست.
پرجمعیتترین گونهٔ پرستو، چلچلهٔ سینه خاکستری است که در آسیا ، اروپا ، و آمریکای شمالی زندگی میکند. این گونه پرستو گاه در یک فصل سه بار تخم میگذارد. و جالب اینجاست که وقت تخمهای نوبت اول به جوجه تبدیل شدند، پس از ترک لانه جای دوری نمیروند، بلکه در نزدیکی آشیانه میمانند ودر غذا دادن به جوجههای نوبت دوم وسوم به پدر ومادرشان کمک میکنند.
آشیانه گِلی
ساختن آشیانه به کمک هردو پرستوی نر وماده صورت میگیرد. لانه را از گِل وساقهٔ علفها ی خشک وپـَر ساخته میشود. بدلیل یکسانی رنگ پرهای پرستو (چلچله) نر وماده وباز شناختن آنها از یگدیگر آسان نیست.
پرجمعیتترین گونهٔ پرستو، چلچلهٔ سینه خاکستری است که در آسیا ، اروپا ، و آمریکای شمالی زندگی میکند. این گونه پرستو گاه در یک فصل سه بار تخم میگذارد. و جالب اینجاست که وقت تخمهای نوبت اول به جوجه تبدیل شدند، پس از ترک لانه جای دوری نمیروند، بلکه در نزدیکی آشیانه میمانند ودر غذا دادن به جوجههای نوبت دوم وسوم به پدر ومادرشان کمک میکنند.
از دیر باز تاکنون انسان میخواسته پی به انگیزهٔ مهاجرت پرندگان ببرد وبداند که چه عواملی در جهتیابی آنها نقش دارد. در هرسال گروههای زیادی از پرندگان که به (پرندگان مهاجر) مشهورند گاهی از شمال به جنوب ، وگاهی هم از جنوب به شمال مهاجرت میکنند، ودر این مهاجرت هزارها امیال راه را طی میکنند ودها هزار ده وشهر وروستا را پشت سر میگذارند. البته عوامل طبیعت، دما، آب وهوا، سرما و گرما در این هجرت سالیانهٔ پرندگان نقش مهمی دارد. «پرستوها» سالانه هفده هزار کیلومتر راه را میپیمایند، واز قارهای به قارهٔ دیگر کوچ میکنند، و دارای رکورد سرعت در بین دیگر مهاجران هستند. به طوری که نوشتهاند چهار هزار کیلومتر را در بیست وچهار ساعت میپیمایند. یعنی باسرعت ساعتی حدود صد وهفتاد کیلومتر. گفته میشود که انسان به «پرستو» علاقهای خاص دارد چنانکه سرخ پوستان آمریکایی (در سنتی پیش از دوران مکاشفات کریستوف کلمب) کدو حلوایی را به شاخهای میآویختند تا پرستوها درون (مغز) کدورا بخورند ودر میان آن، برای خود لانهای بسازند. در مورد کوچ پرندگان نظرات متعددی وجود دارد. تا پیش از ابراز نظریهٔ جدید گمان براین بود که رهبری پرندگان با تجربه و مسن، میدان مغناطیسی زمین، نیروی کوربولیس، تابش آفتاب، وساعت فیزیولوزیکی، در کوچ وجمعیت یابی پرندگان مؤثرند. در سال ۱۹۰۶ میلادی دانشمند زیستشناسی المانی «اشنایدر» این حقیقت را حدس زد که پرندگان از روی حرکت خورشید جمعیت یابی میکنند. پس از عرضهٔ فرضیه اشنایدر، دکتر (کرامر) نخستین دانشمندی بود که درستی فرضیه اشنایدر را به کمک آزمایشهای گوناگون، بررسی وثابت کرد. وی دریافت که حس جهت یابی پرندگان از روی حرکت خورشید به قدری دقیق است که آنها حتی مقدار تغییر وضع ساعت به ساعت خورشید را هم میسنجند.
پپت (به لاتین: Anthus) نام سردهای از گنجشکسانان کوچک است که دمی متوسط تا بلند دارند. این سرده همچنین دارای بیش از ۳۶ گونهاست. این پرندگان همراه با دمجنبانکها و پنجهبلندها خانوادهٔ دمجنبانکیان را تشکیل میدهند.
پپتها جثهای بهنسبت کوچک و باریک دارند، دمشان بلند است و منقارشان راسته و نوکتیز میباشد. پرهایشان ترکیبی از رنگهای شنی، زرد و سفید با رگههایی قهوهایست که در برخی از گونهها با رگههای قرمز نیز همراه است. قسمت زیرین بدن پپیتها همیشه روشنتر از دیگر قسمتهاست و این پرندگان دارای خط ابرویی روشن نیز میباشند.
پپتها حشرهخوار هستند، بر روی زمین لانه میسازند و پس از جفتگیری تا ۶ تخم خالدار میگذارند.
پاشلک به هریک از تقریباً ۲۰ گونه پرندگان آبچری که در سه سردهٔ Coenocorypha ، Gallinago و Lymnocryptes قرار دارند و از خانوادهٔ آبچلیکیان میباشند گفته میشود. مشخصهٔ این پرندگان منقاری بلند و باریک است که به کمک آن در زمینهای گلی به دنبال بیمهرگان میگردند و و پرهایی نقشدار که استتار خوبی را برای آنان فراهم میآورد.
پاشلکهای Gallinago دارای پراکندگی جهانی هستند، پاشلکهای کوچک محدود به آسیا و اروپا هستند و پاشلکهای Coenocorypha را میتوان تنها در نیوزیلند پیدا کرد.
بوقَلَمون (در فارسی دری افغانستان: فیلمُرغ) گونهٔ بزرگی از پرندگان است که از سردهٔ (جنس) ملیگریس (Meleagris) و بومی آمریکای شمالی میباشد. بوقلمونها در راسته ماکیانسانان (Galliformes) قرار دارند.
بوقلمونها با یک ریش گوشتی که از زیر نوک آویزان است و با یک برآمدهگی گوشتی که از بالای نوک آویزان است و اسنود (snood) نامیده میشود، متمایز میگردنند. با طول بالی از ۱٫۵ تا ۱٫۸ متر، بوقلمونها بزرگترین پرندگان جنگلهای محل زندگی خود هستند. همچون بسیاری از دیگر گونههای راستهٔ ماکیانسانان، بوقلمون نر بزرگتر و رنگارنگتر از بوقلمون ماده است.
نامیدن
زمانی که اروپاییان برای نخستین بار با بوقلمون در شمال آمریکا برخورد کردند آن را به طور اشتباه پرنده گینی نامیدند. همچنین مشخص شد که بوقلمون نر از راه ترکیه وارد مرکز اروپا شد و نام این کشور بر روی این پرنده باقی ماند(به زبان انگلیسی) و این اشتباه همچنین موجب شد که نام علمی شود: ملیگریس (نام پرنده گینی در یونان است). همچنین نامهای زیادی در زبانهای دیگر برای بوقلمونها که خاستگاه غیر بومی دارند، دیدگاهایی از زمان قدیم درباره این پرنده دیده شدهاست و باید اضافه کرد که معلوم نیست که بوقلمونها واقعا از کجا آمدهاند.
بوقلمونهای بزرگ محلی قادر به پرواز (پریدن) نیستند، اما بوقلمونهایی کوچک وحشی توانایی پریدن تا چند متر را دارند. آنها میتوانند با این پرشها که تا شاخهای از درخت که تقریبا به طول ۱٫۰ تا ۲ متر است خود را از دست شکارچیان نجات دهند. بوقلمونها تا دو هفته بعد از بیرون آمدن از تخم نمیتوانند پرواز کنند.
سنگچشمها پرندگانی هستند با طرح مشخص پروبال، منقار قلاب مانند، پاهای قوی و چنگالهای تیز که رفتارشان شبیه پرندگان شکارگیر است.
اغلب روی جاهای بلند با قامتی راست در انتظار شکار مینشینند و طعمه خود را روی بوتههای خار میخکوب و آویزان میکنند. پروازی پرتوان و موجی دارند.
تکزی هستند، نر و ماده آنها تقریبا همشکل است (جز در سنگچشم پشت سرخ)
روی بوته یا درخت لانه میسازند و از حشرات، خزندگان، پرندگان و پستانداران کوچک تغذیه میکنند.
گونهها
نام برخی از گونههای سنگچشم در زیر آورده شده است.
بوتیمار یا غَمخورَک نوعی پرنده است از راسته لکلکیان (Ciconiiformes)،خانوادهٔ حواصیلان (Ardeidae).
بوتیمار از جمله مرغان افسانهای ادبیات پارسی است که به خسیسی و خست شهرهاست .مشهور است که بوتیمار همیشه در تشنگی به سر میبرده اما آنهنگام که به رودخانه و دریا میرسیده ،چه غم بسیار میخورده که مبادا آب دریا تمام شود و او از تشنگی بمیرد ، زین جهت آب نمیخورده . از بوتیمار به نامهایی دیگر چون کیلان -غم خورک-مرغ غصه - نیز یاد میکنند . گرچه از بوتیمار به عنوان مرغی افسانهای یاد شده اما به حقیقت بوتیمار گونهای از بلند پایان است و زیر گونه خانواده حواصیلها شمرده میشود که بیش از پانزده گونه از انان تا به امروز شناخته شده و دو زیر گونه از انان نیز در ایران به همین نام شهرهاند که در سیستان و سواحل خزر به میان نیزارها و باتلاقها به فصول پر باران میزیند که بوتیمار و بوتیمار کوچک نامیده میشوند . بوتیمار آهسته و به دشواری و در ارتفاعی کم پرواز میکند و گردن خود را در هنگام پرواز جمع میکند و به هنگامه خطر بی حرکت میایستد و منقار خویش را به شکلی خاص عمودی نگاه میدارد و به شکلی گوژ پشتانه حرکت میکند . وی رابطه نا مانوسی با انسان دارد و غالبا از انسان دوری میجوید و بیشتر به صبح زود یا به هنگام غروب از مخفی گاه خود بیرون میآید.
بلبل یا شباهنگ یا هزاردستان یا عندلیب نام گونهای پرنده خوشآوا است. نام علمی این پرنده Luscinia megarhynchos است. بیشتر در ایران یافت میشود و معروف است که نماینده نوای ساز ایرانی محسوب میشود. بلبل پرندهای است کوچک که در سراسر ایران و خاورمیانه زندگی میکند. ماده بلبل آوازی دلکش، اما آهنگی غم انگیز دارد.
مشخصات
این پرنده حدود ۱۵ سانتیمتر طول و پرهای بخشهای بالایی بدنش قهوهای و دمی تقریباً سرخ دارد. قسمت زیر بدنش مایل به سفید و پر زیر دمش به رنگ زرد و یا قرمز است. پرنده بیشتر در سوراخ درختان و طول جویبارها و در واحات سرسبز به سر میبرد. غذای اصلی بلبل را حشرات تشکیل میدهند. مادهاش از ۴ تا ۶ تخم قهوهای زیتونی همراه با لکه ریز سیاه میگذارد. پرنده نابالغ خال خال ولکه لکهاست، اما به آسانی از روی اندازهٔ بزرگتر دم بلوطی رنگ و سطح شکمی سفیدتر از سینه سرخ تمیز داده میشود. در بیشههای مرطوب، پرچینهای انبوه لانه میسازد، در نزدیکی زمین درون بوتههای خار و گزنه کاملاً پنهان میشود.
بلبل خالدار بطول ۱۶ سانتیمتر، نر وماده همشکل و خیلی شبیه بلبل معمولی است. بااین تفاوت که بدن و دمش پررنگتر و بیشتر قهوهای زیتونی است. بصورت مهاجر عبوری فراوان است ودر همه نقاط خاورمیانه دیده میشود.
بلبل خرما (Pycnonotus leucotis) پرندهای از خانوادهٔ بلبل است که در شمال عراق، جنوب ایران، افغانستان، پاکستان، شمال غرب هندوستان و شبه جزیره عربستان زندگی میکند.
بلبل خرما قدری از بلبل بزرگتر است. نر و ماده آن همشکل است. سر و گلوی سیاه با لکه بزرگ سفید در ناحیه گونه، سطح پشتی قهوهای روشن، سطح شکمی خاکستری چرک، پوشپرهای زیر دمی زرد نارنجی و دم سیاه با نوک سفید دارد. روی سر اثری از کاکل دارد.
پرندهای است آشنا و پر سروصدا، معمولاً جفت جفت و یا به صورت دستههای کوچک دیده میشود. پرنده جوان سر قهوهای رنگ دارد.
محل زیست آن اغلب باغات و نخلستانها و جاهای پر درخت است گاهی هم در نقاط کم درخت دیده میشود. غذای اصلی آن همچنان که از نامش بر میآید بیشتر میوه درخت خرما و سایر میوه هاست. در لیست غذای او حشرات و ملخها و کرم نیز جایگاه ویژهای دارد . لانهاش را اغلب بر روی شاخه درختان موجود میسازد. تولید مثل آنها در اواسط ماههای اردیبهشت و خرداد صورت میگیرد. بلبل ماده پس از اتمام کار لانهسازی دو یا سه عدد تخم میگذارد و پرنده نر و ماده به نوبت ۱۴ تا ۱۵ روز روی تخم میخوابد و سپس والدین جوجهها را با کرمها تغذیه میکنند که بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ کرم در روز برای دو جوجه میآورند . بعد از ۱۵ روز جوجهها آشیانه را ترک میکنند . تغذیه جوجهها تا زمان پرواز که یک ماهی به طول میانجامد بر عهده والدین است.
بلبل خرما از جمله آفات درخت خرما محسوب میشود زیرا شهد خرماهای رسیده را میخورد و در نتیجه آن خرماها یا میریزد و یا حشرات در آن تخم میگذارند. وقوع این امر موجب خسارت عمدهای میشود. بلبل خرما را بعضا به جهت آواز خوانی و انس گرفتن سریع با محیط خانه و انسان، دست آموز و نگهداری میکنند. این پرنده چنانچه محیط امنی برایش فراهم شود میتواند در خانه لانهسازی و تولید مثل نماید.
بَحری (نام علمی: Falco peregrinus) نوعی شاهین بزرگ و از پرندگان شکاری مقیم هر ۵ قارهٔ جهان است. سطح پشتی بحری خاکستری مایل به سربی، سطح زیرین بدنش سفید با خطوط باریک سیاه و سرش سیاهرنگ است. بحری با سرعت ۳۲۰ کیلومتر در ساعت سریعترین حیوان کره زمین است. این شاهین جثهای بزرگ به اندازهٔ کلاغ دارد. طول بدنش ۳۴ تا ۵۸ سانتیمتر و طول بالهای باز آن ۸۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر است. ۱۷ تا ۱۹ زیرگونه از بحری شناسایی شدهاست و اختلاف نظر زیادی بین متخصصان در مورد وضعیت شاهین (Falco pelegrinoides) وجود دارد، برخی آن را زیرگونهٔ بحری و برخی دیگر وی را یک گونهٔ مستقل میدانند.
جمعیت بحریها در دهههای ۱۹۵۰، ۶۰ و ۷۰ میلادی بر اثر استفاده از ددت بهشدت کاهش یافته و این پرنده در معرض خطر انقراض قرار گرفت. اما با توقف مصرف د.د.ت و تکثیر در اسارت، نسل این پرنده در بسیاری از مناطق احیا شد. هماکنون تقریباً در تمامی شهرهای ایالات متحده حداقل یک جفت بحری حضور دارد، کشوری که جمعیت بحری آن در دههٔ ۱۹۷۰ در آستانه انقراض قرار داشت. وجود ساختمانهای بلند و پرندگان فراوان در شهرها موجب شده تا بسیاری از بحریها به زندگی در محیطهای شهری روی بیاورند.
باللاکی (نام علمی: Bombycilla) سردهٔ گنجشکسانانی به همین نام بوده و از نوشتههای بیشتر پرندهشناسان چنین برمیآید که تنها سردهٔ خانوادهٔ باللاکیان باشد.
مشخصات ظاهری
مشخصهٔ این پرنده، پرهای نرم و ابریشم مانند آن است و معنای نام علمی آن نیز دم ابریشمی میباشد. نوک برخی از شاهپرهای باللاکی قرمز است و در باللاکیهای بوهمی و سدری به رنگ قرمز لاکی میباشد. پاهای پرنده کوتاه و قوی بوده و بالها و کاکلشان نوکتیز میباشد. پاها، چشمها و نوک پرنده تیره رنگ است و خطی سیاه از میان چشمها عبور میکند. پرهای پایین نوک نیز سیاهرنگ میباشد. دم بال لاکی کوتاه است و انتهای مربع مانند آن زرد و یا قرمز می باشد.
باللاکیها پرندگانی شاخهنشین هستند و در جنگلهای شمالی زندگی میکنند. غذای اصلی آنها را از آغاز فصل تابستان تا شروع بهار، میوههای فصلی همچون توت فرنگی، توت، تمشک، گیلاس، انگور و زغال اخته تشکیل میدهد. در فصل بهار نیز از شیرهُ جوانه و خود گلها تغذیه میکنند. این پرندگان در زمانهای گرمتر از سال به شکار حشرات نیز میپردازند و معمولاً لانههایشان را یا در مناطقی که میوهٔ فراوان دارد بنا میکنند یا آنها را در نزدیکی آب می سازند تا بتوانند حشرات در حال پرواز در آنجا را شکار کنند.
بادخور نام گونهای پرنده است.
باد خُور یا ( گَردُه نِیسُو ) ، چنانکه به گویش محلی به این پرنده (گَردُه نِیسُو) میگویند، البته در کوخرد و بخش کوخرد هرمزگان ایران این دو نام رایج است نام: «باد خُور» و همچنین نام: «گَردُه نِیسُو»، پرندهای است کوچک وزیبا، باد خور در دشتها و پشتخهها ظاهر میشود. مخوصاً پشتخهها ی او شیرینو و بست گز و مرخاو، در تابستان در کنار برکهها زیاد دیده میشود،و درکنار چشمههای آب مانند: چشمههای دره بست گز و او شیرینو و آودون علی ومناطق کوه جنوب کوخرد و پشتخههای نزدیک سدهای آب مانند سد جابر و سد بز دیده میشود.
مشخصات
در حدود ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر طول دارد، پرهای بخشهای بالائی بدنش قهوهای ودمی تقریباً سیاه دارد. قسمت زیر بدنش مایل به سفید است. خط سیاهی در وسط دارد که قسمتی از سرش را فراگرفتهاست. این پرنده زیبا بیشتر در سوراخ درختان و شکاف کوهها ودر طول جویبارها بسر میبرد. در هنگام وزیدن باد رو به طرف باد میایستد و دهنش را باز میکند که باد به درون او برود، بنا براین پرنده (بادخُور) نامیده شدهاست، همچنین و بعلت کوتاه بودن گردنش آن را (گَردُه نِیسُو) نیز نامیده شدهاست.
معمولاً از راه خوردن حشرات تغذیه میکند. و در زمستان و تابستان در پشتخههای کوه زیر زیاد دیده میشود.
ماده اش از ۴ تا ۶ نخم میگذارد، مدت ۲ هفته روی تخمها میخوابد سپس جوجهها از تخم بیرون میآیند. در بیشههای مرطوب، پرچینهای انبوه لانه میسازد و در نزدیکی زمین درون بوتههای خار و گزنه کاملاً پنهان میشود.
آنقوت (نام علمی: Tadorna ferruginea، نام انگلیسی: Ruddy Shelduck) پرندهای است از خانوادهٔ اردکیان و زیرخانوادهٔ اردکهای غازنما (Tadorninae) که دارای جثهای بزرگتر از اردکهای معمولی بوده و از نظر ظاهری شبیه به غاز میباشد.
طول بدن آنقوت بین ۵۸ تا ۷۰ سانتیمتر و گستردگی بالهایش در حالت باز بین ۱۱۰ تا ۱۳۵ سانتیمتر میباشد. پرهای پرنده به رنگ قهوهای متمایل به نارنجی بلوطی است که در ناحیهٔ سر و گردن کمرنگترمی شود. شاهپرها سیاهرنگ هستند و پوشپرهای سفید بال به هنگام پرواز کاملا مشخصند. پرندهٔ نر بالغ یک طوق گردنی سیاه و باریک دارد و پرهای سرش کرم رنگ میباشد اما پرندهٔ ماده فاقد این طوق بوده و سری سفید رنگ دارد. نوک آنقوت نسبتاً کوچک و همچون پاهای پرنده به رنگ سیاه است. این پرنده صدایی بلند و خشن همچون آوای غاز تولید می کند.
[[1-الیکایی- نام ایل بزرگی است که درمناطق گرمسار-ورامین-فیروزکوه بسرمیبرنداین ایل درقدیم بصورت عشایری زندگی میکردندالیکاییهای گرمساربه طوایف قندالی-شاه حسینی-عاشوری-ابوالی -گیلوری-قنبری -گلینی-قاسمی-علی بیگی-ذوالفقاری-کاشانی تقسیم میشوندالیکاییهای فیروزکوه غندالی-ایلکا هستند ودرورامین الیکاییها بافامیلی علیکاهی شناخته شده اند]]2-الیکایی- (به انگلیسی: Wren ؛ نام علمی: Troglodytidae) پرندهای شاخهنشین از راستهٔ گنجشکسانان و سردهٔ الیکایی میباشد که جثهای کوچک و خپل داشته و بسیار پرجنب و جوش میباشد.
مشخصات ظاهری
هر دو پرندهٔ نر و ماده از نظر ظاهری شبیه به یکدیگرند و بدنی چاق، رنگی قهوهای، خاکستری، سیاه و سفید داشته و بالها و دمشان کوتاه میباشد. همچنین راهراههایی بر روی دم و یا بالهایشان دیده میشود. اندازه و وزن این پرندگان با توجه به گونهشان متفاوت میباشد و در الیکایی شکم سفید به کمتر از ۱۰ سانتیمتر طول و ۹ گرم وزن میرسد در صورتیکه الیکایی بزرگ ۲۲ سانتیمتر طول و وزنی در حدود ۵۰ گرم دارد.
گونههای مختلف الیکایی در طیف وسیعی از زیستگاهها شامل مناطق خشک و کمدرخت تا مناطق مرطوب و جنگلهای بارانی زندگی میکنند. بیشتر الیکاییهایی در نزدیکی سطح زمین و در زیر گیاهان و یا تخته سنگها دیده میشوند اما گونههای دیگری از این پرنده نیز هستند در که مکانهای بلند زندگی میکنند.
محدودهٔ زیستی الیکایی در ایران، دامنههای شمالی و مرطوب رشته کوههای البرز میباشد اما این پرنده در ۱۳۸۶ در ارتفاعات شمال تهران و در پارک جمشیدیه نیز مشاهده شدهاست.
آلوچهخورک یا سسک باغی (نام علمی: Sylvia borin) گونهای پرنده است از راسته گنجشکسانان (Passeriformes)، تیره سسکیان بر قدیم (Sylviidae).
آلوچهخورک گونهای سسک است که در نقاط زیادی از اروپای شمالی و معتدل و غرب آسیا پراکنده است. این پرنده کوچک شاخهنشین کاملاً مهاجرتی است و در آفریقای مرکزی و جنوبی زمستانگذرانی میکند.
آلوچهخورک پرندهای است که بیشتر در بیشههای پرسایه بسر میبرد و از پوشش زمین برای لانهسازی بهره میگیرد. او لانهاش را در میان بتههای کوتاه و خاربنها میسازد و ۳ تا ۷ تخم میگذارد.
این پرنده در میان سسکها نسبتاً قویجثه است و مانند بیشتر سسکها حشرهخوار میباشد. روتنه آن بیشتر قهوهای-خاکستری و زیرتنهاش سپیدگون است.
آواز آلوچهخورک چهچهه دلنوازی است با نغمههایی واضح همانند آواز باسترک سیاه. آواز او شاید با آواز سسک سرسیاه اشتباه گرفته شود ولی از آن آهنگینتر است.
آلباتروس پرندهای است از راسته توفانمرغسانان (Procellariiformes)، خانواده مرغان آبی (بزرگتندبادان) (Diomedeidae). زیستگاه آنها بیشتر در اقیانوس منجمد جنوبی و اقیانوس آرام شمالی است.
اگرت (به انگلیسی: Egretta)، سرده حواصیلیان متوسطالجثه میباشد که بیشتر در مناطق دارای آب و هوای گرم پرورش مییابد و گونههای مختلفشان در بیشتر نقاط جهان یافت میشود.
این پرندگان از نظر ظاهری شبیه به مرغ ماهیخوار بوده و دارای گردنی دراز و پاهایی بلند میباشند. پرهای این پرندگان یا به طور کامل سفید بوده و یا همچون حواصیل کوچک آبی تنها در دوران جوانی پرنده سفیدرنگ میباشند. همچنین این پرنده دارای پرهایی زینتی میباشد.
تولید مثل اگرتها در تالابهای باتلاقی کشورهای گرمسیری صورت میگیرد و آنها آشیانههای خود را به صورت کلونی و اغلب در کنار دیگر پرندگان آبزی بر روی درختان یا درختچهها میسازند.
حشرات، دوزیستان و ماهیها غذای این پرنده را تشکیل میدهند.
ابیا (نام علمی: Scolopax) نام سردهای از پرندگان است که بین ۷ تا ۸ گونهٔ مشابه و زنده از پرندگانی آبچر را شامل میشود.
مشخصات
ابیاها پرندگانی هستند جنگلی و تکزی با طول ۳۴ سانتیمتر که بدنهایی چاق داشته و پرهای سیاه و قهوهای نقشداری که قابلیت همرنگ شدن با محیط و پنهان شدن در پشت بوتهها را به پرنده میدهد آن را پوشاندهاست. چشمها در دو طرف سر واقع شدهاند و میدان دیدی ۳۶۰ درجه را به پرنده میدهند. منقار ابیاها بلند و باریک بوده و نوک آن در آرواره بالایی بر خلاف دیگر پرندگان انعطافپذیر است.
تنها دو گونه از ابیاها را میتوان در نقاط مختلفی از جهان دید و بقیهٔ آنها بومی جزایری همچون آمامی در جنوب ژاپن، لوزون و میندانائو در فیلیپین و جاوه، سوماترا، سولاوسی و مالوکای شمالی در اندونزی هستند. این پرندگان بیشتر مناطق مرطوب و جنگلی را برای زیستن ترجیح میدهند.
در ایران ابیاهای مهاجر فصل زمستان را در شمال کشور و بویژه در زمینهای پست ناحیهٔ دریای خزر میگذرانند و گاهی در مناطق جنوبیتری همچون فارس، خوزستان و بلوچستان نیز دیده میشوند.
این پرندگان به هنگام غروب یا شبهنگام به دنبال غذا رفته و با منقارهای بلندشان زمینهای نرم را برای یافتن بیمهرگان جستجو میکنند. آنها طول روز را به استراحت میپردازند و پرهای نقشدارشان آنها را از دید دیگران پنهان میسازد.
امروزه میتوان گونههای زیر را از ابیاها مشاهده نمود.
آبشکاف گونهای پرنده است که در جنوب آسیا زندگی میکند. پراکنش آن در آن منطقه به صورت مناطق کوچک جدا از هم است و تعداد این پرندگان رو به کاهش است.
روتنه این پرندگان سیاه و زیرتنهٔ آنها سفید است. طوق و پیشانی آنها نیز سفید میباشد. دم کوتاه و چنگکی آن سفیدرنگ با پرهای مرکزی سیاه است. منقار ضخیم آبشکاف نارنجیرنگ با نوکی زردرنگ است که آرواره زیرین آن درازتر از آرواره بالایی است. پاها و ساقهای آن سرخرنگ هستند.
درازای آبشکافها ۴۰ تا ۴۳ سانتیمتر و بازهٔ بالهای آنها ۱۰۸ سانتیمتر است.
کَبک نام گونهای پرندهاست. کبک پرندهای وحشی است که در کوهستان زندگی میکند و قدرت پرواز آن کم است. در دنکَبک نام گونهای پرندهاست. کبک پرندهای وحشی است که در کوهستان زندگی میکند و قدرت پرواز آن کم است. در دنیا دو نوع کبک به نامهای چوکار و الکترو لوسا یافت میشود.یا دو نوع کبک به نامهای چوکار و الکترو لوسا یافت میشود.
چوکار
این نمونه کبک بیشتر در خاور میانه و ایران یافت میشود. دارای پاهای کوتاه و نوک کوتاه میباشد. نوع نر آن دارای طوق پر رنگتر و زخیم تر نسبت به نوع ماده میباشد همچنین نر آن بر روی پای خود بر آمدگی بزرگتری نسبت به نوع ماده میباشد. نوع نر دارای آوازی خوش و نسبتاً بلند است که در فصل جفت گیری بلند تر میشود.
این نمونه کبک دارای اندامی بلندتر نسبت به چوکار است و در اروپا یافت میشود. نوع نر و ماده آن از لحاظ شناخت تقریباً مانند چوکار است.
آبچلیکها پرندگانی هستند آبچر با پاهای نسبتا بلند یا خیلی بلند، بالهای دراز که معمولاً نوکتیز و زاویهدار است و منقار دراز و باریک که ممکن است راست یا خمیده باشد. پر و بال آنها اغلب در تابستان و زمستان متفاوت است نوار بالی و طرح دمگاه و دم در تشخیص آنها اهمیت زیادی دارد. بیشتر آنها مهاجرند و تابستانها را در سواحل جنوب منطقه زادوولد خود میگذرانند.
نسبتا اجتماعی هستند و بعضی از آنها گلههای بزرگ تشکیل میدهند. نر و ماده آنها همشکل است.
معمولا روی زمین آشیانه میسازند. جوجه آنها پوشیده از کرکپر است و بعد از خروج از تخم قادر به فعالیت میباشد. غذایشان شامل مواد مختلف حیوانی و بعضی مواد گیاهی است.
